ABD, İsrail ve İran: Kapasiteler, Kabiliyetler ve Hal Tarzları

ABD ve İsrail’in İran’ı hedef alarak 28 Şubat 2026’nın sabah saatlerinde başlattığı saldırı Ortadoğu’da yeni bir döneme işaret etti. Daha önce İsrail ve ABD tarafından iki defa provası yapılan bu harekat aslında İran içindeki sabotaj, saldırı ve provokasyonlarla düşük maliyette gerçekleştirilmeye çalışıldı. Asli amaç elde edilemeyince bu paralelde yürütülen diplomasinin ötesine geçildi ve askeri seçenek devreye sokuldu. İran’ın dini lideri Ali Hamaney dahil olmak üzere üst düzey siyasi ve askeri figürlerin öldürülmesiyle süreç önemli bir kırılım geçirdi. Gelinen noktada mevcut durumun ve muhtemel gelişmelerin siyasi ve askeri seçeneklerle değerlendirilmesi ve hal tarzlarının ortaya koyulması faydalı olabilir.

Siyasi Boyut

Bu savaşın siyasi boyutunun çatışmaya taraf tüm ülkeler için ayrı ayrı ele alınması gerekir. Nitekim savaşın başlatılması ve gidişatı tek bir aktörün değil tüm tarafların tavrıyla ilgilidir.

ABD açısından meseleye yaklaşıldığında öne çıkan husus Trump yönetiminin siyasi tercihleri ve ekonomik ajandasına dayanıyor. Askeri kapasitesi bakımından tartışmasız bir üstünlüğe sahip olan ABD’nin; iç siyasi kutuplaşma, İran’daki Amerikan karşıtlığı, Çin kaynaklı stres ve İsrail’in güvenliği ekseninde Ortadoğu’daki düzen arayışı gibi girdilerle motive olduğu bilinmektedir. Bu bağlamda;

• İç siyasi kutuplaşma açısından Trump’ın Epstein dosyası nedeniyle maruz kaldığı baskı, yakın zamanda gerçekleşecek kısmi Senato seçimleri ve azil sürecinin tekrar canlandırılması beklentisi ön plana çıkmaktaydı.
• Bu gündemi geri planda tutmak adına Trump, İran’ın nükleer programı ve füzelerinin Amerikan güvenliğine tehdit olduğunu ilan etti, ABD’nin Tahran Büyükelçiliğine yönelik 1979 olaylarını seslendirdi ve İran’da rejim değişikliğini hedef gösterdi.
• Çin kaynaklı motivasyon ise Venezuela operasyonu sonrasında İran’ın Çin’e petrol ihracını engelleme üzerine kurgulandı.
• Nihai kertede ise İsrail’in güvenliğinin Amerikan siyasetinde bir tabu olması tüm koşulları olgunlaştırdı.
• Maduro’nun Venezuela’dan bir operasyonla kaçırılmasının sonrasında Hamaney’in öldürülmesiyle ABD’nin İsrail lehine diğer devletleri ve liderlerini gerektiğinde “saf dışı”na itebileceği yeni bir süreç başladı.

İsrail açısından önemli parametreler ise Netanyahu’nun yaklaşan seçimler öncesi kendini kahramanlaştırması ve muhafazakar seçmenin ilgisini çekmesiyle ilgili. İsrail’in yakın coğrafyasında tehdit olabilecek devlet veya devlet dışı aktörleri “yok etme” kompleksi İran’ı ana tehdit kaynağı şeklinde yorumlatmakta. Öte yandan İran’ın ABD ve İsrail’e mukabelede bulunmak adına Körfez ülkelerine saldırılarda bulunması İsrail’in bölge ülkeleriyle normalleşme arayışına hizmet etmekte. Bu nedenle İsrail’in siyasi gündemi sadece çatışmaların siyasi hedefiyle kısıtlı değil çatışma sonrası ortamla da bağlantılı. ABD’nin bu ajanda için araçsallaştırılması ise alışılmadık bir olay değil. Her halükarda İsrail, Hamaney sonrasında arzu ettiği İran’ı kurgulamak için Amerikan kartını çok daha aktif bir şekilde kullanabilir.

İran’daki siyasi amaç ise rejim güvenliği ve toplumun kontrol altında tutulmasına yönelmiş durumdadır. İran’ın dağınık ve karmaşık etnik yapısı nedeniyle ülkenin bekası ve rejimin devamlılığı Şiilik ekseninde şekillendirilmiştir. Lübnan ve Suriye’den çekilmeyle birlikte yaşanmakta olan içe çöküş, doğal olarak İsrail ve ABD’nin son noktayı koyma motivasyonunu güçlendiriyor. Öte yandan Hamaney’in ölümü sonrasında rejimin çöküşüne yönelik beklentinin iddialı bir argüman olduğu, İran’da kutuplaşma süreci başlamış olmasına rağmen ülkenin karmaşık bir kaos dönemine girdiğini belirtmek gerekir. Bir yandan ABD ve İsrail saldırıları diğer taraftan ayrılıkçı bölgeler ile rejim karşıtı grupların hamlelerinin, mevcut tabloyu kaos çizgisine yaklaştırdığı net bir şekilde ortadadır.

Bu tespitler çerçevesinde tarafların siyasi amaçlarını şu şekilde özetlemek mümkün:

Siyasi amaçlar bu noktada askeri hedefleri tayin etmekte; askeri nitelikteki tüm operasyonel faaliyetler de bu amaçlar istikametinde değerlendirilmelidir.

Askeri Boyut

ABD ve İsrail

Tarafların belirtilen siyasi amaçlarına yönelik askeri eylemlerini kapasiteleriyle ele almak faydalı olabilir. ABD’nin yığdığı askeri güç iki uçak gemisi grubu ve bölgede konuşlandırılan hava unsurları kapsamında ele alınabilir. Her uçak gemisinde 60-75 civarında F/A-18E/F Super Hornet, F-35C, EA-18G Growler (elektronik harp) ve E-2D AWACS uçağı mevcut. Destek ve koruma görevi olan savaş gemilerinin yanında Aegis destroyer/kruvazörler Tomahawk seyir füzesi kapasitesiyle dikkat çekiyor. Bu deniz unsurları hem deniz kontrolü hem de hava üstünlüğü sağlama görevleri icra etmekte; bu nedenle hava savunma kapasiteleri güçlü.

ABD Hava Kuvvetlerinin İran etki alanı dışında konuşlanmış MOB türü mühimmat taşıyabilen hayalet uçak B-2 ve saldırı uçağı F-22’leri de bu noktada zikretmek gerekiyor. ABD’nin bölgeye denizaltı gönderdiği biliniyor ancak sayısı meçhul. ABD, farklı üslerden Global Hawk gibi stratejik İHA’lar uçurabiliyor ve U-2’lerle yüksek irtifada istihbari çalışmalar yapabiliyor. Hava savunma şemsiyesi takviye edilmiş halde. Amerikan ordusunun Patriot PAC-3, THAAD ve Aegis BMD sistemleri Körfez’deki üslerde etkin biçimde kullanılıyor. Ayrıca F-16 savaş uçakları ve MQ-9 Reaper SİHA’lar Körfez’deki üslerde göreve hazır bekliyor.

İsrail’in F-35I’lar ve F-15’lerle İran’a müdahale ettiği biliniyor. Ancak intikalleri ve üslenmeleri ile lojistik gereklilikleri üzerinde bir sır perdesi mevcut. Füze kabiliyeti bağlamında Jericho’lar 1,5-4 bin kilometre menzile ulaşabiliyor. Hava savunması Davur Sapanı, Arrow ve Demir Kubbe ile İsrail’i koruyacak şekilde tertiplenmiş.

Kapasite bağlamında ABD’nin Umman Denizi’ne ve Doğu Akdeniz’e intikal ettirdiği askeri unsurlar müstakil bir harekatı icra edebilecek nitelikte. Ancak bu harekatın süresi önemli bir kısıt. Lojistik akış aksaksız yapılsa dahi iki-üç aydan fazla sürecek bir harekat Amerikan kuvvetlerini yıpratma ve hedef haline getirme potansiyeline sahip. Öte yandan Körfez ülkelerindeki Amerikan üslerinin boşaltılması yeni bir sorgu sürecini gündeme taşımakta. ABD, bu ülkeleri korumak için askeri üsler tesis ederken İran’a karşı bu üsleri boşaltması vurgulanması gereken bir çelişki. Askeri seçenek uygulamaya sokulduğunda sonucun kısa sürede elde edilmesi ve istenmeyen bu psikolojik etkinin yönetilir kılınması gerekmekte.

ABD ve İsrail açısından kritik etki İran halkıyla ilgili. Beşinci ve altıncı nesil savaş uçaklarıyla İran’ın her noktasına hava saldırıları düzenlenmesi uzun süreli bir yıpratma savaşına yol açabilir. Ancak siyasi amaca hizmet eden kesin sonuçlu bir zaferi mümkün kılamaz. Bu nedenle Trump ve Netanyahu İran halkını sokağa çağıran söylemleri sıklıkla seslendirmekte. O halde İran’da rejim değişikliği askeri müdahaleden ziyade halk gösterileriyle gerçekleşecektir. Bu kapsamda halkı sokağa çekecek provokasyon ve ajitasyonlar üst perdeden icra edilebilir. Diğer bir ifadeyle bu savaşı neticelendirecek olan askeri kabiliyet hava veya hava savunma sistemlerinden ziyade istihbarat ve özel kuvvetler operasyonu olabilir. Bu nedenle de İran’daki ayrılıkçı etnisitelerin eğilimlerini takip etmek gerekiyor.

İran

İran’da Şah döneminden kalan silah sistemleri, Rus ve Çin askeri sistemleri ve tersine mühendislikle üretilen savunma ürünlerinden müteşekkil. Ancak İsrail ve ABD’nin geçtiğimiz iki yıl boyunca gerçekleştirdiği saldırılar, sabotajlar ve müdahaleler bu sistemlerin bir kısmını devre dışı bıraktı. Bu nedenle askeri kapasitenin tam olarak resmini çıkartmak mümkün değil. Ön plana çıkan kapasiteyi hipersonik füzeler, SİHA’lar, dolanan mühimmat ve insansız sistemler oluşturuyor. İran’ın milli imkanlarıyla ürettiği Bavar, Khordad, Raad, Mersad, Dey, Herz ve Zahra hava savunma sistemleri nokta, bölge ve alan hava savunmaları yapabilir. Bu sistemler Rus ve Çin hava savunma sistemlerinin taklidi olup etkinliği bilinmiyor. Ayrıca İran Hava Kuvvetlerinin F-14A, MiG-29, F-4, F-5 ve Su-24’lerden oluşan envanteri etkili bir kuvvet yapısı oluşturmuyor. Rusya’dan tedarik edilen 24 adet SU-35’in teslim edildiğine dair bir bilgi ise mevcut değil.

Tüm bu kabiliyet yetersizliğinin yanında önemli bir girdi olan üst düzey komuta yapısının İsrail/ABD saldırılarıyla çökmüş olması da dikkate alınmalı. Geçiş dönemlerinin hassasiyeti ile mevcut savaşın gerçekleri İran’ı ince bir ip üzerinde yürümeye itiyor.

Bu noktada İran’ın askeri kapasitesini ABD ve İsrail ile karşılaştırıp kabiliyetlerini ortaya koymak gerekmekte. İran’ın unsurları düzenli ordu, Devrim Muhafızları ve Besic teşkilatından oluşmakta. Bahse konu kuvvet yapısı bir taraftan iç kalkışmalara diğer taraftan da ABD ve İsrail unsurlarına karşı koymak, gerekirse bu iki ülkenin çıkarları ve bölgesel varlığına meydan okumakla yükümlü. Ellerindeki silah, araç ve mühimmatın uzun yıllar süren yaptırımlar nedeniyle eski ve bakıma muhtaç olduğu biliniyor. Ancak tersine mühendislikle geliştirilen roket, füze, dolanan mühimmat, insansız deniz ve hava sistemleri teknoloji bağlamında belirgin bir seviyeye ulaşmış vaziyette. Bu noktada;

• Roket ve füze sistemleri hedefleri vuracak nicelikte ve nitelikte olmakla birlikte hassas doğruluğa ulaşabilmiş değil.
• Süpersonik füzeler hava savunma sistemlerini aşabilecek kapasitede. Bu nedenle ABD’nin deniz unsurlarına yönelik kullanıldığında simetrik üstünlük elde edilebilir. Ancak istihbarat bağlamında konum istihbaratına sahip olunması şart.
• İnsansız deniz ve hava araçları ile dolanan mühimmat teknolojisiyle İran gücünü konsolide edebilir. Ancak bu araçların sürat düşüklüğü nedeniyle aynı anda nicel üstünlük ve alçak irtifada kullanılması gerekmekte. Aksi takdirde hava ve deniz savunma unsurları tarafından kolaylıkla etkisiz hale getirilebilir.
• Vekil unsurlar ABD ve İsrail çıkarlarına karşı kuvvetli söylem yoğunluğu altında mahdut eylemler icra edebilir. Ancak ABD’nin üslerini boşaltmasıyla vekil unsurlarının bu etki kapasitesi kısıtlanmış durumda.

Hal Tarzları

Siyasi amaçlar ve askeri kapasiteler bağlamında çatışmanın iki tarafındaki ülkelerin hal tarzlarını tahmin etmek güç değil.

ABD ve İsrail için bu hal tarzları ele alındığında;

• ABD ve İsrail’in yoğun hava ve füze saldırılarıyla İran’da rejimi değiştirecek, nükleer programı sonlandıracak ve füze envanterini imha edecek bir hal tarzı zaten yürürlükte. Bu yolla siyasi amaca yönelik alt askeri hedefin gerçekleştirilmesi amaçlanıyor.
• Siyasi çağrılar ve Rıza Pehlevi’nin video mesajlarıyla İran halkının meydana çağrılması konusunda muhtemelen gayretler yoğunlaşabilir. Hamaney’in ölümüyle bu gayretin daha da yoğunlaşması beklenmeli.
• Rejim değişikliği mümkün olmazsa ortak açıklama yapan Kürt gruplar, Beluciler ve Güney Azerbaycanlılar üzerinden İran’da etnik kargaşa ve bölgesel otonomiler teşvik edilebilir.
• Tüm bu gayretler başarıya ulaşmazsa İran’ın izolasyonu ve ablukası söz konusu olabilir. Bu yolla Çin ve Rusya’ya yönelik tedbirler de alınabilir.

İran açısından hal tarzları ise daha tahmin edilebilir nitelikte olup şöyle özetlenebilir:

• Füze, roket, dolanan mühimmat ve insansız deniz ve hava araçlarıyla ABD ve İsrail unsurlarına fiziki zarar verilmesi; böylece propaganda araçlarının çalıştırılabilmesi
• Savaşın Körfez ülkelerine etkisinin artırılması; bu şekilde Beyaz Saray üzerinde baskı oluşturulması
• Körfez’deki güvenlik rejiminin negatif istikamette şekillendirilmesi ve enerji akışının durdurulmaya çalışılması; bu maksatla Körfez geçişleri engellenerek küresel bir baskı oluşturulması
• Vekil unsurların kendi bölgelerinde otorite tesis etmesi ve ABD/İsrail çıkarlarına karşı hareketlenmesi
• Devrim Muhafızları tarafından fedai unsurlarıyla asimetrik saldırılar yapılması; böylece ABD ve İsrail’e güvensizlik duygusu yaşatılması
• Çin, Rusya ve Kuzey Kore’den askeri ve siyasi destekler alınarak bir dayanışma grubu oluşturulması
• Hamaney sonrası için komuta kontrol yapılanmasının çabuklaştırılması