Ukrayna’nın NATO Üyeliği Sorunu

30 Eylül 2022 tarihinde Rusya, Ukrayna’nın Donetsk, Luhansk, Zaporijya ve Herson vilayetlerinde düzenlediği uluslararası hukuk nezdinde kadük olan referandumlarla bu bölgeleri ilhak etmiştir.

Söz konusu gelişmenin ardından Ukrayna ve Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) üyesi devletler, Rusya’ya karşı yeni adımlar atılacağını belirtmiştir. Bu çerçevede Ukrayna Cumhurbaşkanı Vladimir Zelenski, ülkesinin NATO’ya yönelik başvuru belgesini imzaladığını duyurmuştur.

Mevzubahis belge, Ukrayna Meclis Başkanı Ruslan Stefançuk, Ukrayna Başbakanı Denis Şmıgal ve Zelenski tarafından imzalanmıştır. Konuya ilişkin yaptığı açıklamada Zelenski, şunları söylemiştir:^[1]

“Fiili olarak biz, zaten NATO’ya doğru yol aldık. İttifakın standartlarıyla uyumluluğumuzu kanıtladık. Bunlar, Ukrayna açısından savaş alanında ve ittifakla etkileşimimizin tüm yönlerinde gerçektir… Bugün Ukrayna, tüm topluluğumuzu korumaya verdiğimiz önemle tutarlı olacak bir prosedürle, süreci hukuki zemine oturtmak için başvurmaktadır. Ukrayna’nın NATO’ya katılım başvurusunu hızlandırılmış bir temelde imzalayarak belirleyici adımımızı atıyoruz.”

Ayrıca Zelenski, NATO üyeleri arasında Ukrayna’nın üyeliği konusunda fikir birliğinin sağlanmasından önce, Kiev’in güvenlik garantileri elde etmesi gerektiğini de sözlerine eklemiştir.[2]

NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg ise bir basın toplantısı düzenleyerek ittifakın Ukrayna’daki çatışmaya taraf olmadığını hatırlatmış ve NATO’nun Ukrayna’da referandum düzenlenen bölgelerin Rusya’ya bağlanmasını tanımadığını ve hâlâ Donetsk, Luhansk, Zaporijya ve Herson bölgelerini Ukrayna’nın bir parçası olarak gördüğünü söylemiştir.[3] Bu çerçevede Stoltenberg, “Toprakların ilhakı, gücün bir tezahürü değil; zayıflığın bir yansımasıdır.” açıklamasında bulunmuştur.[4] Aynı zamanda, Rusya’yı, nükleer silah kullanırsa “ciddi sonuçlarla” karşı karşıya kalacağı konusunda uyarmayı da ihmal etmemiştir.

Diğer taraftan Stoltenberg, Ukrayna’nın başvurusunu destekleyip desteklemediği sorusunu da yanıtlamıştır. Bu kapsamda Stoltenberg, mevcut konjonktürde üyeliğe sıcak bakmadığını gösteren şu ifadeleri kullanmıştır:^[5]

“Avrupa’daki her demokrasinin NATO üyeliğine başvurma hakkı vardır. Bu hakka saygı duyuyoruz ve son yıllarda ittifakın kapılarının açık olduğunu söyledik. NATO üyeleri, Madrid Zirvesi’nde, Ukrayna’nın kendi geleceğini seçme hakkına saygı duyduklarını açıkça belirttiler. Üyelik kararı, tüm NATO üyeleri tarafından oybirliğiyle alınmalıdır. Şimdi Ukrayna’nın vahşi bir Rus işgaline karşı kendisini savunması için gerekli acil desteğe odaklanıyoruz. NATO müttefiklerinin odak noktası budur.”

Benzer bir açıklama da Beyaz Saray’dan gelmiştir.  30 Eylül 2022 tarihinde ABD Ulusal Güvenlik Danışmanı Jake Sullivan, Ukrayna’nın NATO’ya yaptığı üyelik başvurusunu değerlendirirken aşağıdaki cümleleri kurmuştur:^[6]

“ABD, NATO’nun açık kapı politikasını on yıllardır desteklemektedir. NATO üyeliğine ilişkin herhangi bir karar, ittifakın otuz üyesi ve aday ülkeler arasında verilir. Bize göre, bunu yapmanın en iyi yolu Ukrayna’ya “karada”, pratik bir destek vermektir. Üyelik konusu ise başka bir zaman ele alınmalıdır.”

ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken de 30 Eylül 2022 tarihinde düzenlediği basın toplantısında, Washington yönetiminin politikasının değişmediğini belirtmiş; Ukrayna’nın NATO’ya olası kabulüyle ilgili bir soruyu yanıtlarken NATO’nun açık kapı politikasını desteklediklerini; ancak bunun için ülkelerin izlemesi gereken bir sürecin olduğunu belirtmiştir.^[7]

Bu noktada ABD ve NATO’nun Ukrayna’ya yönelik politikasının samimiyeti tartışmaya açılabilir. Bu durum ise Ukrayna’nın hukuken bir NATO ülkesi olması durumunda Rusya ile NATO doğrudan karşı karşıya gelecek olmasından kaynaklanmaktadır. Zira böylesi bir gelişme, çatışmaların sadece Ukrayna’nın güney ve doğu bölgelerinde değil; Avrupa’nın Rusya’yla olan tüm cephelerinde ve Arktik’te yaşanacağı bir sürece evrilebilir. Elbette bu senaryo, Kiev’in çıkarlarına uygundur. Zaten bu yüzden de Ukrayna, bir an önce NATO’ya üye olmak istemektedir. Fakat ABD ve NATO, Ukrayna’ya askeri yardım sağlasa da Rusya’yla doğrudan çatışmaya girmekten kaçınmaktadır. Bu noktada Ukrayna’nın vekil aktör olarak kullanılması daha makul görünmektedir.

Diğer taraftan Ukrayna’nın NATO’ya hızlandırılmış katılım başvurusunda bulunması, Kiev yönetiminin İstanbul Mutabakatı’nda imzaladığı Ukrayna’nın blok dışı kalacağını belirten karardan vazgeçtiği anlamını taşımaktadır. Dolayısıyla savaşın sona ermesi halinde, söz konusu ülkenin üyelik süreci hızlanabilir. Bilindiği gibi, Rusya’nın ana hedeflerinden biri, Ukrayna’nın NATO üyeliğini engellemektir. Esasen savaşın nedenlerinden biri de budur. Dolayısıyla Kiev, bu başvuru vesilesiyle Moskova’ya rağmen üyelik konusunda kararlı olduğunu göstermiştir.

Sonuç olarak Rusya’nın Ukrayna’da düzenlediği referandumlar, Kiev’in NATO’ya olan ilgisini arttırmış ve tam üyelik başvurusuyla neticelenmiştir. Ancak başvuruyu olumlu karşılayan NATO, üyeliğe ise en azından mevcut durumda sıcak bakmamaktadır.

¹ “Украина подписывает заявку на ускоренное вступление в НАТО – Зеленский”, Yevropeyskaya Ukraina, https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2022/09/30/7147833/, (Erişim Tarihi:01.10.2022).

[2] Aynı yer.

[3] “Press Point with NATO Secretary General Jens Stoltenberg”, NATO, https://www.nato.int/cps/en/natohq/opinions_207788.htm, (Erişim Tarihi: 01.10.2022).

[4] Aynı yer.

² “Столтенберг: Украина имеет право подать заявку на членство, но приоритет сейчас-помощь”, Ukraynskaya Pravda, https://www.pravda.com.ua/rus/news/2022/09/30/7369876/, (Erişim Tarihi: 01.10.2022).

³ “Белый дом: вступление Украины в НАТО надо решить “в другое время””, Yevropeyskaya Ukraina, https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2022/09/30/7147870/, (Erişim Tarihi: 01.10.2022).

⁴ “Блинкен заявил, что США создают Украине потенциал сдерживания России на перспективу”, Tass, https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/15926773?utm_source=google.com&utm_medium=organic&utm_campaign=google.com&utm_referrer=google.com, (Erişim Tarihi: 01.10.2022).