28 Mayıs 1918: Türk Dünyasının Modern Devlet Manifestosu ve Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin 108 Yıllık Mirası 

İSTANBUL, 05 HAZİRAN 2026

28 Mayıs 1918, Azerbaycan ve tüm Türk-İslam dünyası için modern devlet aklına geçişin, milli iradenin kurumsal bir yapıya bürünmesinin tarihsel başlangıcıdır. Nitekim Çarlık Rusyası’nın çöküşüyle ortaya çıkan siyasi boşlukta, Mehmet Emin Resulzade’nin önderliğinde kurulan Azerbaycan Halk Cumhuriyeti-AHC, Doğu’daki ilk modern demokratik Müslüman cumhuriyet girişimi olarak tarih sahnesine çıkmıştır.

28 Mayıs 1918 yılında Şarkın ilk Cumhuriyeti Azerbaycan Cumhuriyeti Tiflis şehrinde ilan edilmiş, başkent ise Gence ilan edilmiştir. O dönemde Bakü işgal altında olmuştur. Bu yapı, sadece bir devlet ilanı değil, kadim bir medeniyetin modern hukuk ve demokrasi normlarıyla harmanlandığı bir irade beyanıdır.

Tiflis’te ilan edilen bu bağımsızlık, milli şuurun kurumsal bir yapıya bürünmesinin ilk ve en cesur adımıydı. Azerbaycan’ın geçirdiği bu süreç, bölgedeki jeopolitik dengeleri de derinden sarsmıştır.

Kurucu önder Mehmet Emin Resulzade, halkın içtimai şuurunda derin bir istiklal mefkuresi oluşturmuştur. M. Emin Resulzade, bütün medeniyetlerin üç büyük amilin karşılıklı etkisinden meydana geldiğini söylemiştir. Bunlar; coğrafi amil (vatan), etnografik amil (millet) ve manevi amil (kültür) olarak belirlenmiştir. Ayrıca Resulzade, “Türkleşmek, İslamlaşmak ve Muasırlaşmak” tezi gibi formüle ettiği medeniyet kavramının da müellifidir.

Resulzade’nin kararlılığı, bağımsızlığın sadece bir hayal değil, zorunlu bir hedef olduğunu kanıtlamıştır. “Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez” sözü, milletin bağımsızlık ateşini ebediyen yakmıştır. AHC, kadınlara seçme ve seçilme hakkı veren Şarkın ilk Müslüman devleti olmuştur.

Devletin kurucu kadrosunda Bakanlar Konseyi Başkanı olarak görev yapan Mehmed Emin Resulzade, Başbakan Fetali Han Hoyski, Dışişleri Bakanı Nasib Bey Yusufbeyli, İçişleri Bakanı Ali Merdan Topçubaşov ve Maliye Bakanı Hüseyin Kulu Hasmemmedov gibi isimler sürece liderlik etmiştir. 10 parti Parlamento’ya girme hakkı kazanmış, kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır.

Unutmadan söylemek gerekiyor ki, Avrupa da ve doğu ilk defa kadına seçme ve seçilme hakkı tanınan devletlerden biridir. Diğer taraftan ekonomik alan ise serbest ticaretin ve yatırımların önünü açan Cumhuriyet eğitime ve sağlığa tam şekilde devlet desteği sağlamış, tarımı sübvanse etmiştir. Eğitim alanında üniversiteler açılmış, ekonomi ve petrol üzerine bölümlere ağırlık verilmiştir. Yurt dışına öğrenciler eğitim için gönderilmiştir. Bakü Devlet Üniversitesi’nin kuruluşu, entelektüel bir uyanışın en somut göstergesi olmuştur. Devlet teşkilatlanmasında önemli adımlar atılmıştır:

· Azerbaycan Liman Gümrüğü müdürlüğü kurulmuştur.

· Gümrük Kurulu ve sınır Bakanlığı faaliyete başlamıştır.

· Demiryolları taşımacılığı kurumu açılmıştır.

· İçişleri Bakanlığı faaliyete başlamıştır.

· Ekonomi Maliye Bakanlığı kurulmuştur.

· Ülkenin Vergi müfettişliği kurumu 1919 yılının 17 Haziranında açılmıştır.

· Azerbaycan Devlet Bankası kurulmuş ve Milli para basılmıştır; 1 TL, 40 Manat şeklinde döviz TL-e sabitlenmiştir.

Ekonomik alanda büyük atılımlar gerçekleştirilmiştir:

· Azerbaycan yurt dışına petrol ürünleri ihraç etmeye başlamış, fakat bunun karşılığında pamuk, deri, ipek gibi mamuller alarak ekonomisini geliştirme konusunda ilk çalışmalar başlatılmıştır.

· Bakü-Batum Petrol demiryolu hattı ve boru hattı yapılmış, böylelikle ilk defa Batı Avrupa’ya Bakü petrolünün sevkiyatı başlatılmıştır.

· Bakü-Mincivan-Culfa demiryolu hattı yapılmıştır. Bu demiryolu hattı, Azerbaycan’ın Zengilan şehrinin Mincivan kasabasından geçerek Zengezur yolu üzerinden Nahçıvan’ın Culfa ilini bağlıyordu.

· Bakü deniz limanından Mahaçkale (Dağıstan-SSCB) petrol taşımacılığı seferleri gerçekleşmiştir..

· Ülke içerisinde Bakü-Salyan-Lenkaran limanları arası yük gemisi ve turistik gemi seferleri başlatılmıştır.

· İlavetende ülke içerisindeki Bakü-Salyan-Lenkaran limanlarından SSCB arasında yük gemisi ve turistik gemi taşımacılığı gerçekleştirilmiştir.

Nuri Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu’nun desteği, Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünün korunmasında unutulmaz bir rol oynamıştır. Parlamenter demokrasi anlayışı, 7 Aralık 1918’de faaliyete başlayan 120 sandalyeli parlamento ile hayata geçmiştir.

Parlamento, 17 ay boyunca 230 yasa tasarısını kabul ederek hukuk devletinin inşasında kritik bir rol oynamıştır. AHC’nin uluslararası arenada tanınması için yürütülen diplomatik faaliyetlerin merkezi Paris Barış Konferansı olmuştur. Birleşmiş Milletler Cemiyeti 20 Ocak 1920’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanımıştır.

Ali Merdan Bey Topçubaşov

Ali Merdan Bey Topçubaşov başkanlığındaki Azerbaycan heyeti, oldukça zorlu koşullarda büyük bir diplomatik mücadele vermiştir. Heyet, Güney Kafkasya’daki komşularıyla iş birliği içinde hareket ederek Azerbaycan’ın bağımsızlığını dünya kamuoyuna duyurmaya çalışmıştır. Batı dünyasının Büyük Rusya’ya olan eğilimine rağmen, Azerbaycan delegasyonu Paris’te ısrarlı temaslarda bulunmuştur. Tüm engellemelere karşın, Topçubaşov ve ekibi, I. Dünya Savaşı sonrası yeniden şekillenen dünya haritasına Azerbaycan’ın ismini yazdırmayı başarmışlardır.

Dost devletlerle kurulan ittifaklar, zor zamanlarda Azerbaycan’a nefes aldırmıştır. Özellikle Türkiye ile geliştirilen “tek millet, iki devlet” anlayışı, stratejik ortaklığın temeli olmuştur. Şarkın ilk Cumhuriyeti Azerbaycan Halk Cumhuriyeti 23 ay ayakta kalabilmiştir. Cumhuriyetimiz 27 Nisan 1920’de varlığını sona erdirmek zorunda kalmasına rağmen Mehmet Emin Resulzade’nin dediği gibi “Yirmi üç ayda millete özgürlüğü tattıra bilmiştir.”

Halkın bağımsızlık arzusu, Sovyet dönemi boyunca gizli bir ateş gibi yanmaya devam etmiştir. 1991’de bu ateş, bağımsız bir devlet olarak tekrar dünyaya yayılmıştır. 1918’den 1991’e uzanan köprü, hukuk ve tarihsel miras temelinde kurulmuştur. Bugünün Azerbaycan’ı, geçmişin mirasını modern dünyanın gerçekleriyle birleştirmiştir.

Cumhuriyetin değerleri, Azerbaycan gençliğinin karakterini şekillendirmeye devam etmektedir. Milli bayramlar, bu değerlerin hatırlanması için bir vesile olarak kullanılmaktadır. Eğitim kurumları, cumhuriyetin kuruluş felsefesini müfredatlarına entegre etmiştir. Azerbaycan, bölgesel barışın teminatı olma yolunda kararlı adımlar atmaktadır. Karabağ’ın işgalden kurtarılması, cumhuriyetin sınırlarının ve egemenliğinin nihai zaferidir. Bu zafer, 1918’de atılan tohumların nihayet yeşerdiğinin kanıtıdır.

Tarihi olayların akademik analizleri, gelecek stratejilerin belirlenmesinde yol göstericidir. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, sadece bir tarih konusu değil, bir devlet geleneğinin yaşatılan ruhudur.

Azerbaycan, 28 Mayıs 1918’den aldığı mirası, 21. yüzyılın gereklilikleriyle birleştirerek yüceltmekte ve devletin sağlam temelleri, her türlü fırtınaya karşı ayakta kalmasını sağlamaktadır. 28 Mayıs 1918, Azerbaycan’ın bir nevi yeniden doğuşunun simgesidir.

Cumhuriyetin ilkeleri, bugün bile geçerliliğini korumakta ve hukuk devleti, demokrasi ve eşitlik, Azerbaycan’ın sarsılmaz değerleridir. Devlet, halkıyla bütünleşmiş bir yapı olarak yoluna devam etdiğini söyleye biliriz. 1918’in aydınlık zihniyeti, bugünün modern Azerbaycan’ında yaşamakta devam ediyor.

Tarih, bu cumhuriyeti cesaretin ve aklın eseri olarak kaydedeceği gibi Cumhuriyetin varlığı, bölgede huzur ve istikrarın anahtarı olduğunu da gönül rahatlığıyla söyleye biliriz. Nitekim 28 Mayıs, Azerbaycan halkının onurlu tarihindeki en parlak sayfalardan biridir.

Önder Resulzade’nin vizyonu, devletin her kademesinde hissedilmekle birlikte onun şahsiyeti, liderliğin en saf örneğini teşkil etmektedir. 1991 yılından sonrada ülke içinde kurulan her kurum, bu vizyonun bir parçasıdır. Toplumsal huzur, cumhuriyetin temel taşı olduğu gibi. Azerbaycan milleti, 1918’de kendi iradesine nasıl sahip çıkmışsa 1991 yılının 18 Ekiminde aynı duygularla devletin tekrardan bağımsızlığı için mücadele etmiştir.

O irade, bugünkü bağımsızlığın da kaynağı olduğu gibi geçmişten alınan dersler, geleceği aydınlatmaktadır. Azerbaycan halkı, devletine her daim sadıktır. Cumhuriyetin kuruluş günü olan, 28 Mayıs günü milli birliğin sembolüdür. Her yıl bu gün, ülke genelinde büyük bir coşkuyla kutlanmaktadır. 28 Mayıs tarihi devletin bağımsızlığı için, en büyük değerdir.

Azerbaycan halkı kuruluşun 108. Yılında 1918’in kahramanlarını ilk günkü gibi hatırlamakla birlikte minnetle anılmakta ve aynı duyguları halada yaşamaktadırlar. Nitekim kuruluşun 108. Yıl dönümün onların bıraktığı bu mirası her bir vatansever Azerbaycanlı gururla korunmaya ve hatırlamaya devam ediyor. Nitekim Azerbaycan, büyük bir medeniyetin temsilcisi olmasıyla birlikte, özgürlüğün simgesi olarak ay yıldızlı 3 renkli bu bayrak Azatlık meydanında dalgalanmaktadır. Gelecek nesillere aktarılan bu miras, bu bilinç ve gurula daha da güçlenmeye devam edecektir.

Azerbaycanın bağımsızlığına el uzatmayı düşünen, aklından geçirmeye dahi cesaret eden herbir dış güçler hiçbir zaman Mehmet Emin Resulzadenin dediği bu sözü unutmamalıdırlar:

“Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez!”.