Uluslararası Görünümüyle Boşanma ve Gri Boşanma Oranları…

* SETA Toplum ve Medya Direktörlüğü’nde araştırmacı olarak çalışmalarını sürdüren Cenk Beyaz ve araştırma asistanı Beyza Ekici, birlikte hazırladıkları “Güncel Eğilimleriyle Dünyada Türkiye’de Gri Boşanma” başlıklı analizin bu bölümde ABD ve Avrupa Birliği (AB) ülkelerindeki gri boşanma oranları incelenmektedir…

UHA / International News Agency

Gazeteci* Gül KABACAOĞLU

İZMİR, 03 AĞUSTOS 2026 – SETA Toplum ve Medya Direktörlüğü’nde araştırmacı olarak çalışmalarını sürdüren Cenk Beyaz ve araştırma asistanı Beyza Ekici, birlikte hazırladıkları “Güncel Eğilimleriyle Dünyada Türkiye’de Gri Boşanma” başlıklı analizin bu bölümde ABD ve Avrupa Birliği (AB) ülkelerindeki gri boşanma oranları incelenmektedir…

Analiz: Cenk BEYAZ                                                    Beyza EKİCİ

ABD’DE GRI BOŞANMA

Analistler Cenk BEYAZ & Beyza EKİCİ, dünya genelinde gri boşanma konusu ABD’de yapılan çalışmalarda daha fazla gündeme geldiğini,  1970’ten 1990’a kadar gri boşanma oranları oldukça düşük bir seviyede ve çok sınırlı bir artış sergilediğine dikkat çekti.

Analistler, 1990’larda 50 yaşın üzerinde her bin evli kişiden 4,9’u boşanırken 2010’a gelindiğinde bu oran bin kişide 10,1’e kadar yükseldiğini,
1990-2010 arasında 2 katının üzerine çıkan gri boşanmaların 1990’da yüzde 8’i 50 yaş ve üzeri bireylerde görülürken bu oranların
2010’da yüzde 27’ye ve 2019’da ise yüzde 36’ya kadar arttığını vurguladı.

Yaş gruplarına göre incelendiğinde ise iki farklı eğilimin göze çarptığını ifade eden analistler, 50-64 yaş arası orta yaşlı yetişkinlerde boşanma oranı 2010’dan sonra durağanlaşarak hafif bir düşüş eğilimi gösterirken 65 yaş ve üzeri yetişkinlerde boşanma oranlarının hızla artmaya devam ettiğini anlattı.

Analistler Cenk BEYAZ & Beyza EKİCİ, şunları söyledi:

“ABD’deki bu artışın sebebi olarak İkinci Dünya Savaşı sonrası nüfus patlaması olarak nitelendirilen “bebek patlaması” (baby boomers) kuşağının yaşlanması gösterilmektedir. Böylelikle 2023’te 1,8 milyondan fazla insanın boşandığı ABD’deki boşanma eğilimleri gençlerde düşüş, yaşlılarda artış şeklinde görünür olmaktadır.

Evli her bin kadın başına düşen boşanma sayısı 1980’de binde 22,6 iken bu sayı 2008’de binde 20,5’e ve en güncel olarak binde 14,4’e kadar gerilemiştir. Bunda en temel etken evliliklerin yeterli düzeyde artmıyor oluşudur. 50 ve üzeri yaşa sahip bireylerde ise boşanmalar her geçen yıl artmaktadır. Öyle ki ABD’deki her 3 boşanmadan 1’inin gri boşanma olduğu ifade edilmektedir.

ABD’de 1990-2021 arasında boşanma oranlarında yaş gruplarına göre oldukça belirgin ve zıt yönlü değişimler yaşanmıştır. 1990’da 15-24 ve 25-34 gibi genç yaş gruplarında boşanma oranları zirvedeyken (sırasıyla 47,2 ve 33,3) 2021’e gelindiğinde bu genç yaş gruplarının boşanma oranlarında çok keskin bir düşüş gerçekleşmiştir. Buna karşın 45-54, 55-64, 65 ve ileri yaş gruplarında boşanma oranları 1990’dan 2021’e kadar istikrarlı bir şekilde artış göstermiş ve gri boşanma olarak adlandırılan bu eğilim dikkat çekici hale gelmiştir.”

AB ÜLKELERINDE GRI BOŞANMA

Analistler Cenk BEYAZ & Beyza EKİCİ, analizlerinde, AB ülkelerinde yaşanan ‘Gri Boşanma‘ konusunu da ele alırken, AB üyesi ülkelerde de tarihsel süreç içerisinde genel eğilim evliliklerin azalması ve boşanmaların artıp durağanlaşması şeklinde olduğuna dikkat çekti.

AB’ye üye ülkelerde 1964’ten 2023’e kadar kaba evlenme hızının yarı yarıya azalarak binde 8’den binde 4 seviyesine gerilediğini belirten analistler, buna karşın kaba boşanma hızının 1964’te binde 0,80 iken yıllar içerisinde kademeli bir artış göstererek 2010’da binde 1,90 ile zirve noktasına ulaştığını ve son yıllarda ise boşanma hızının hafif bir düşüşle binde 1,60 seviyelerinde dengelenme eğilimine girdiğini açıkladı.

Analistler Cenk BEYAZ & Beyza EKİCİ, “Özellikle 2020’de küresel salgının etkisiyle her iki oranda da ani ve keskin bir düşüş yaşanmış, takip eden yıllarda oranlar kısmen toparlanarak eski trendlerine yakın seyretmiştir. AB’de gri boşanma eğilimlerinde de artış görülmektedir. Toplam boşanmalar içindeki gri boşanma oranı yüzde 40’lara kadar yaklaşmıştır. 1990’lardan günümüze tüm Avrupa ülkelerinde 50 ve üzeri yaşa sahip olanların boşanmalarının toplam boşanmalar içindeki payında çok ciddi bir artış yaşanmıştır” dedi.

Letonya ve İsveç’in hem günümüzdeki gri boşanma paylarında (sırasıyla yüzde 39 ve yüzde 38) hem de genel kaba boşanma oranlarında (binde 2,8 ve binde 2,1) en yüksek değerlerle başı çektiğini dile getiren analistler, “Buna karşılık İtalya geleneksel aile yapısı ve Katoliklik mezhebinin etkisiyle olsa gerek yüzde 18’lik gri boşanma payı ve binde 1,2’lik kaba boşanma oranıyla yaşlılıkta boşanma riskinin en düşük
olduğu ülke olarak öne çıkmaktadır. Ayrıca genel bir kıyaslama yapıldığında Avrupa genelinde yeniden evlenen bireylerin ilk evliliğini sürdürenlere kıyasla 2,5 kat daha fazla boşanma riski taşıdığı görülmektedir”.

Analistler Cenk BEYAZ & Beyza EKİCİ, şöyle devam etti:

“Avrupa genelinde yaşlı nüfus arasındaki boşanma oranları son yıllarda kayda değer bir artış sergilerken gri boşanma dinamikleri ülkelerin yasal geçmişleri ve sosyoekonomik yapılarına göre farklılık göstermektedir. Örneğin boşanmanın köklü bir geçmişe sahip olduğu Hollanda’da yaşlı erkeklerin boşanma oranı 1975-2011 arasında 7 kat artarken boşanmanın daha geç yasallaştığı İtalya’da kadınlarda 5 ve erkeklerde ise 2 katlık bir artış gözlenmiştir. Ülke bazlı olasılıklarda Avusturya (yüzde 1,4), İsviçre (yüzde 1,3) ve Estonya (yüzde 1,3) yüksek risk grubunda
başı çekerken İtalya (yüzde 0,4) ise Avrupa’da gri boşanma ihtimalinin en düşük olduğu ülke olarak öne çıkmaktadır. Depresyonun ve özellikle kadınların ciddi bir hastalığa yakalanmasının boşanma riskini anlamlı ölçüde artırdığı saptanırken yüksek hanehalkı serveti ve refahın en üst üçte birlik diliminde yer alma hali koruyucu bir faktör olarak işlev görmektedir. Eğitimin etkisi ise bölgesel olarak değişmekte; Güney Avrupa, Hollanda ve Belçika’da yükseköğrenim görmüş bireylerde boşanma ihtimali artarken Çekya’da ise eğitim düzeyi arttıkça bu ihtimalin azaldığı görülmektedir”.

“Avrupa genelindeki aile yapısının dönüşümünün kaba boşanma hızları üzerinden incelendiğinde 1964’te binde 0,8 olan AB ortalamasının doğrusal bir tırmanışla 2010’da binde 1,9’luk tepe noktasına ulaştığı ve evliliğin kurumsal bağlamında radikal bir kırılma yaşandığı görülmektedir” diyen analistler, Bölgesel dinamikler açısından Baltık coğrafyası (özellikle Estonya ve Letonya) tarihsel süreçte binde 4 ile 5 bandına ulaşan oranlarıyla yüksek ayrılma eğiliminde öncü bir profil çizerken İtalya, İspanya ve Yunanistan gibi Akdeniz ülkelerinin ise kültürel ve geleneksel normların koruyucu kalkanı sayesinde uzun süre bu eğilimin oldukça gerisinde kaldığına vurgu yaptı.

Analistler Cenk BEYAZ & Beyza EKİCİ, 2019-2024 periyoduna gelindiğinde ise AB genelinde boşanma hızının binde 1,6 seviyesinde yatay bir seyir izlemesi; evlilik yaşının ötelenmesi, genel evlenme oranlarındaki gerileme ve alternatif hane halkı modellerinin kurumsallaşması (birlikte yaşama vb.) gibi demografik dönüşümlerle açıklanabileceğini kaydetti.

***

Yazarlar hakkında

CENK BEYAZ
Lisans öğrenimini Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi (İİBF) Kamu Yönetimi Bölümü’nde (2010) yüksek lisans öğrenimini ise Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü’nde (2013) tamamladı. Yine aynı bölümden 2019’da doktora derecesini alan Beyaz, 2013-2020 arasında Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İİBF Sosyal Hizmet Bölümü’nde öğretim görevlisi, 2020-2021 arasında ise Karadeniz Teknik Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü’nde doktor öğretim üyesi olarak çalıştı. 2011-2012 arasında Erasmus Öğrenim Hareketliliği Programı kapsamında Hollanda’da Groningen Üniversitesi Sosyal ve Davranış Bilimleri Fakültesi Sosyoloji Bölümü’nde ve 2014’te Uluslararası Yaz Okulu Programı çerçevesinde Almanya’da Heidelberg Üniversitesi’nde Uluslararası Alman Dili ve Kültürü Okulu’nda öğrenim gördü. Halihazırda İstanbul Medeniyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü’nde öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır. SETA Toplum ve Medya Direktörlüğü’nde araştırmacı olarak çalışmalarını sürdüren Beyaz; göç, demografi, kırsal alan, etnografi, bilimsel araştırma teknikleri ve nitel araştırmalar gibi konularda dersler vermekte ve araştırmalar yürütmektedir.

BEYZA EKICI
2024’te Sakarya Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nden mezun olmuştur. Lisans eğitimi sürecinde TÜBİTAK 2209-A projesinin yürütücülüğünü yaparak araştırma, veri toplama, analiz ve raporlama çalışmalarında aktif rol almıştır. Üniversite yıllarında çeşitli öğrenci topluluklarında görev almıştır. Halihazırda Marmara Üniversitesi Küresel Şehirler ve İstanbul Araştırmaları yüksek lisans programında eğitimine devam etmektedir. Kent sosyolojisi ve dezavantajlı gruplar başlıca çalışma alanlarıdır. 2024’te stajyer olarak başladığı SETA’daki kariyerini Toplum ve Medya Direktörlüğü’nde araştırma asistanı olarak sürdürmektedir.