Türkiye-İsrail ilişkileri: Uçurumun eşiğinden geri mi çekiliyorsunuz?

Tel Aviv ve Ankara, çalkantılı Netanyahu döneminden sonra gerilimi azaltma ve diyalog kurma fırsatına sahip.

Aralık 2008’de Türkiye,   Suriye ile İsrail arasında neredeyse bir barış anlaşmasıyla sonuçlanacak müzakerelere arabuluculuk yaptı . Dönemin İsrail Başbakanı Ehud Olmert, Türkiye ziyareti sırasında Türk yetkililere İsrail’in nihai yanıtını vereceğini söyledi.

Ancak bu dönüm noktası fırsatı, İsrail başbakanı ve dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan arasındaki görüşmeden sadece beş gün sonra Tel Aviv’in Gazze’de “Dökme Kurşun” Operasyonunu başlatması nedeniyle boşa gitti. Ankara, İsrail’in saldırganlığı ve müzakere sürecine dahil olan Türk yetkililere saygısızlık eden görünüşteki oldubitti tarafından ihanete uğradığını hissetti.

Bu hamle, 1990’lardan bu yana yükseliş trendine giren Türkiye-İsrail ilişkileri tarihinde bir dönüm noktası oldu. İki ülke, Türkiye’nin İsrail’i tanıyan ilk Müslüman çoğunluklu devlet olduğu 1949’dan beri zaten iyi ilişkilere sahipti. 2008’deki düşük darbenin ardından Türkiye, İsrail ile ciddi bir sorunla karşı karşıya kaldı – yani İsrail, güvenlik odaklı bir dış politika için Ankara ile uzun süredir devam eden diyaloğu feda etti.

“Alçak sandalye”  krizinden 2009’daki  “Davos  olayına ” kadar Türkiye her zaman anlamlı bir diyalog kurmak istemeyen bir İsrail ile karşı karşıya kalmıştır. Eski başbakan Benjamin Netanyahu yönetimi, konuşmak yerine kaslarını esnetmeyi alışkanlık haline getirdi.

İsrail komandolarının Gazze’ye gitmekte olan uluslararası bir yardım filosuna saldırarak sekiz Türk uyruklu ve bir Türk asıllı Amerikalı’yı öldürdüğü 2010 Mavi Marmara Olayı, Türk kamuoyu ve hükümeti tarafından İsrail’in Türkiye’ye saygısızlığının zirvesi olarak görüldü.

On yıl sonra, edildi Türkiye’ye gelen İsrailli çiftin son olay  düzenlenen  olumlu yönde casusluk şüphesiyle ve bir hafta süren tutuklama başka dönüm noktası gibi görünüyor sonra serbest, ama bu sefer. Mordi ve Natalie Oknin’in İsrail’deki evlerine varmasının ardından hem İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog hem de Başbakan Naftali Bennett, Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan’ı arayarak çifti serbest bırakma çabalarından dolayı kendisine teşekkür etti. Bu, Erdoğan ile bir İsrail başbakanı arasında 2013’ten bu yana ilk kez halka açık görüşme oldu  . Bennet, konuşmayı verimli ve düşünceli olduğu için övdü.

Türkiye, Oknin çiftinin serbest bırakılması karşılığında siyasi bir iyilik istemezken, İsrail bu şansı, geçmişte bir dizi fırsatın boşa gitmesinin ardından Türkiye ile daha iyi bir diyaloğu teşvik etmek için kullanabilir.

Türk yetkililer, İsrail’in Filistinlilerle ilgili meseleleri güvenlik altına alarak işbirliği yapmayı reddetmesinin engelle karşılaşmadan nihayet İsrailli mevkidaşlarıyla bir diyalog kurabilir. Bennett ve ekibi, ateşi körüklemede ve Türkiye ile krizlerden yararlanmada usta olan Netanyahu’nun aksine, Oknin olayını “normal” ilişkiler kurmak için bir fırsat olarak kullanmayı tercih etti.

Netanyahu, kurtarıcı rolünü oynamayı ve mahkumların kötü durumundan para kazanmayı severdi.  2019’da uyuşturucu kaçakçılığından Rusya’da  hapsedilen İsrail vatandaşı Naama Issachar ve 2011’de Gazze’den serbest bırakılan İsrail askeri Gilad Shalit’in durumu buydu.

Bennett ve ekibi, Oknin olayında taban tabana zıt bir yol benimsediler – siyasi koz aramak yerine çözüme odaklanmak ve hızı yavaşlatmak yerine çabaları hızlandırmak.

Türkiye-İsrail ilişkilerine gelince, Netanyahu döneminin en kötü yanı, İsrail’in karar alma mekanizması üzerindeki ezici hakimiyetiydi. Böyle davranarak, başka herhangi bir üst düzey tartışmaya yer bırakmadı. İle  istisna  Türkiye’nin BM temsilcisi Feridun Sinirlioğlu arasında 2010 yılından bu yana Türkler ve İsrailliler arasındaki tüm resmi görüşmelerin iki ülke arasındaki somut diyaloğu sürdürmek için yeterli değildi junior düzeyinde olmuştur.

İsrail yönetici seçkinleri, kendisi ile İsrail toplumu arasındaki uçurumu da göz önünde bulundurmak zorundadır.  Mitvim Enstitüsü’nün 2015’ten beri yaptığı anketlerin de belirttiği gibi, İsrail halkının önemli bir yüzdesi İsrail’in Türkiye ile ilişkilerini geliştirmesi gerektiğine inanıyor  . Bir başka araştırma   da Türkiye’nin İsrailliler için en popüler seyahat destinasyonları arasında olduğunu gösterdi . Bu anketler, aşağılayıcı hükümet ve medya söylemi ile sahadaki gerçekler arasındaki boşluğu ortaya koyuyor.

Yine de İsrail, Türkiye’ye yönelik olumlu girişimlerini ve iyi niyet jestlerini artırarak bu açığı kapatabilir. Fırtınalı Netanyahu döneminden sonra, bu basit ama etkili bir yaklaşım. Ankara, Erdoğan’ın Temmuz ayında İsrailli mevkidaşı Herzog’u göreve başlamasından dolayı tebrik etmek için aramasıyla, iyi niyetini zaten en üst düzeyde gösterdi. Erdoğan ve Bennett arasındaki son çağrı, Bennett’in şahin söylemiyle bilinmesine rağmen, Türkiye’nin İsrail ile diyalog ve diplomasiye açık olduğunun da sinyalini verdi.

Tabii ki, iki devlet arasındaki büyük politika farklılıkları devam ediyor. Hiçbir uzman, 1990’larda elde edilen güvenlik işbirliği düzeylerine geri dönen ilişkilerin mevcut gidişatını görmüyor. Her türlü aşırı iyimserlik, yakında İşgal Altındaki Batı Şeria ve Gazze’deki kötüleşen durumla ilgili bir gerçeklik kontrolü ile karşı karşıya kalacak.

Öte yandan İsrail, Türkiye ile sadece krizler patlak verdiğinde diyalog kurmamalıdır. İsrail medyasının  veya İsrail yanlısı  ağların  “Türkiye’ye seyahati boykot” çağrısı yapan kışkırtıcı çağrılarının aksine  , İsrailli liderler Netanyahu’nun tiyatrosunu tekrar etmekten kaçınmalıdır. Türkiye ile normal ilişkilere sahip olmak bölgede barış ve istikrar için daha fazla temettü sunabileceğinden, uzun vadeli teklifler aramalılar.

Fatih Şemsettin Işık

***

Bu makale ilk olarak TRT World web sitesinin görüş bölümünde yayınlanmıştır.

[UHA Haber Ajansı, 09 Aralık 2021]