(DASAM) Başkanı Özçubukçu, “İstanbul Bildirisi, Güney Kafkasya dışındaki aktörlere verilen çok katmanlı stratejik mesajlar içermektedir.” -II-

Mehmet Gökhan Özçubukçu & Diplomasi ve Stratejik Araştırmalar Merkezi (DASAM) Başkanı

Toplantının ilk mesajı, bölgenin geleceğinin yalnızca dış güçler tarafından şekillendirilemeyeceğidir. Üç ülke, enerji, ulaştırma, ticaret ve güvenlik alanlarında ortak hareket edebildiklerini göstererek bölgesel sorunların çözümünde yerel aktörlerin belirleyici olabileceğini ortaya koymaktadır.

Bu durum özellikle Rusya açısından dikkat çekicidir. Moskova uzun yıllar boyunca Güney Kafkasya’nın temel güç merkezlerinden biri olmuştur. Ancak son yıllarda değişen bölgesel dengeler ve Rusya-Ukrayna Savaşı’nın yarattığı jeopolitik baskılar, bölgede yeni güç merkezlerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Türkiye-Azerbaycan-Gürcistan üçlüsü, Rusya karşıtı bir yapı olmamakla birlikte bölgenin artık çok kutuplu bir yapıya doğru evrildiğini göstermektedir.

Avrupa Birliği açısından ise toplantının en önemli mesajı enerji ve ulaştırma güvenliğiyle ilgilidir. Avrupa son yıllarda enerji arzını çeşitlendirmeye çalışırken Azerbaycan kaynakları ve Güney Gaz Koridoru stratejik önem kazanmıştır. Aynı şekilde Avrupa ile Asya arasındaki ticaret yollarının çeşitlendirilmesi arayışları da devam etmektedir. Bu bağlamda İstanbul Bildirisi, Avrupa’ya Orta Koridor’un siyasi destekten yoksun bir proje olmadığını ve ilgili ülkeler tarafından güçlü biçimde desteklendiğini göstermektedir.

Çin açısından bakıldığında da benzer bir durum söz konusudur. Pekin’in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında geliştirmeye çalıştığı alternatif ticaret güzergâhları içinde Orta Koridor giderek daha önemli hale gelmektedir. Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan’ın koordinasyonu artırması, Çin’e bu hattın uzun vadeli bir stratejik istikrara sahip olduğu mesajını vermektedir.

Dolayısıyla bu toplantı, yalnızca üç ülkenin ortaklığını değil, aynı zamanda Güney Kafkasya’nın yeni dönemde ekonomik entegrasyon ve bağlantısallık merkezli bir bölgesel düzen inşa etme arzusunu da ortaya koymaktadır.

Bildirinin kapsamı ve sınırları hakkında bilgi verir misiniz?

Mehmet Gökhan Özçubukçu: İstanbul’da gerçekleştirilen 10. Türkiye-Azerbaycan-Gürcistan Üçlü Dışişleri Bakanları Toplantısı sonrasında yayımlanan İstanbul Bildirisi, ilk bakışta üç ülke arasındaki mevcut iş birliğini teyit eden diplomatik bir metin gibi görünse de aslında bundan çok daha geniş bir anlam taşımaktadır. Bildiri, Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan’ın Güney Kafkasya’ya ilişkin ortak stratejik yaklaşımını ortaya koyan, bölgesel istikrar, ekonomik entegrasyon, enerji güvenliği ve ulaştırma bağlantısallığı gibi başlıklarda ortak bir vizyonu yansıtan önemli bir siyasi çerçeve belgesi niteliğindedir.

Öncelikle bildirinin kapsamına baktığımızda, metnin yalnızca dış politika veya diplomasi alanıyla sınırlı olmadığı görülmektedir. Bildiri, siyasi iş birliği, ekonomik ilişkiler, enerji güvenliği, ulaştırma projeleri, ticaretin geliştirilmesi, bölgesel istikrar ve güvenlik gibi çok sayıda başlığı aynı çatı altında toplamaktadır. Bu yönüyle metin, üç ülke arasındaki ilişkilerin artık sadece ikili veya üçlü diplomatik temaslar düzeyinde değil, çok boyutlu stratejik ortaklık düzeyinde ele alındığını göstermektedir.

Bildirinin en önemli unsurlarından biri, bölgesel sahiplenme anlayışını vurgulamasıdır. Güney Kafkasya uzun yıllar boyunca büyük güç rekabetlerinin etkisi altında kalmış ve bölgedeki gelişmeler çoğu zaman dış aktörlerin müdahaleleri üzerinden şekillenmiştir. İstanbul Bildirisi ise bölgesel meselelerin çözümünde bölge ülkelerinin daha fazla sorumluluk üstlenmesi gerektiği anlayışını öne çıkarmaktadır. Bu durum, son yıllarda Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan arasında giderek güçlenen stratejik koordinasyonun da bir yansımasıdır. Bildirinin ikinci önemli boyutu ekonomik iş birliğidir. Günümüzde uluslararası sistemde devletlerin etkisi yalnızca askeri güçleriyle değil, küresel ticaret ağları içerisindeki konumlarıyla da ölçülmektedir. Bu nedenle bildiride ekonomik bağlantısallık ve ulaştırma projelerine verilen önem son derece anlamlıdır. Özellikle Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu, Güney Gaz Koridoru, Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı ve diğer bölgesel projeler, üç ülke arasındaki stratejik ortaklığın somut sonuçları olarak öne çıkmaktadır.

Bu noktada bildirinin merkezinde yer alan en önemli başlıklardan biri kuşkusuz Orta Koridor’dur. Aslında İstanbul Bildirisi’nin geleceğe dönük stratejik anlamını belirleyen temel unsur da budur. Çünkü Orta Koridor yalnızca bir ulaştırma hattı değil, Avrasya’nın ekonomik haritasını yeniden şekillendirme potansiyeline sahip bir projedir. Çin’den Avrupa’ya uzanan ticaret ağlarının çeşitlendiği bir dönemde Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan bu koridorun ana omurgasını oluşturmaktadır. Bu nedenle bildiride Orta Koridor’a yapılan vurgu, üç ülkenin yalnızca mevcut projeleri korumayı değil, aynı zamanda küresel ticaret sisteminde daha merkezi bir rol üstlenmeyi hedeflediğini göstermektedir.

Enerji güvenliği de bildirinin temel sütunlarından biridir. Avrupa’nın enerji arzını çeşitlendirme çabalarının devam ettiği bir dönemde Azerbaycan doğal gazı ve Güney Gaz Koridoru stratejik önemini korumaktadır. Türkiye ve Gürcistan ise bu enerji ağlarının güvenli ve kesintisiz şekilde işlemesinde kritik transit ülkeler olarak öne çıkmaktadır. Dolayısıyla bildiride enerji alanındaki iş birliğinin vurgulanması, yalnızca bölgesel değil aynı zamanda küresel enerji güvenliği açısından da önem taşımaktadır.

Güvenlik boyutuna bakıldığında ise bildiride terörizm, aşırıcılık, sınır aşan suçlar ve organize suç örgütleriyle mücadele konularının öne çıktığı görülmektedir. Bu durum özellikle enerji ve ulaştırma altyapılarının korunması açısından önemlidir. Çünkü günümüzde ekonomik koridorların sürdürülebilirliği doğrudan güvenlik ortamıyla ilişkilidir. Enerji hatlarının, demiryollarının ve lojistik merkezlerin güvenliği, ekonomik iş birliğinin devamlılığı açısından kritik öneme sahiptir.

Ancak bildirinin kapsamı kadar sınırlarını da doğru değerlendirmek gerekir. Her şeyden önce İstanbul Bildirisi hukuken bağlayıcı bir uluslararası anlaşma değildir. Bu nedenle bildiride yer alan hedefler ve taahhütler doğrudan uygulanabilir hükümler içermemektedir. Metin daha çok siyasi iradeyi ve ortak vizyonu ortaya koyan bir çerçeve niteliğindedir. Başka bir ifadeyle bildiride ortaya konulan hedeflerin hayata geçirilmesi için sonraki süreçte teknik anlaşmaların, yatırım kararlarının ve kurumsal mekanizmaların geliştirilmesi gerekecektir.

Ayrıca bildirinin dikkat çeken yönlerinden biri, bölgesel iş birliğini desteklemesine rağmen yeni bir askeri ittifak veya güvenlik bloğu oluşturma amacı taşımamasıdır. Bu durum metnin sınırlarını da göstermektedir. Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan arasındaki mekanizma daha çok ekonomik entegrasyon, ulaştırma bağlantısallığı ve siyasi koordinasyon ekseninde şekillenmektedir. Dolayısıyla bildiriyi NATO benzeri bir güvenlik yapılanması veya bölgesel bir savunma paktı olarak yorumlamak doğru olmayacaktır.

Bir diğer önemli husus ise bildirinin bölgedeki tüm sorunları çözebilecek bir belge niteliği taşımamasıdır. Azerbaycan-Ermenistan barış süreci, bölgesel rekabetler ve küresel jeopolitik gelişmeler gibi faktörler, bildiride ortaya konulan hedeflerin uygulanmasını doğrudan etkileyebilecek unsurlar arasında yer almaktadır. Bu nedenle bildirinin başarısı yalnızca metinde yazılan hedeflere değil, aynı zamanda bölgesel ve uluslararası koşulların nasıl şekilleneceğine de bağlıdır.

Sonuç olarak İstanbul Bildirisi, Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan’ın Güney Kafkasya ve Avrasya vizyonunu ortaya koyan kapsamlı bir stratejik çerçeve sunmaktadır. Bildirinin kapsamı siyasi iş birliğinden enerji güvenliğine, ulaştırma projelerinden bölgesel istikrara kadar oldukça geniştir. Ancak metin bağlayıcı bir anlaşma değil, ortak iradeyi ortaya koyan siyasi bir yol haritasıdır. Buna rağmen özellikle Orta Koridor, enerji güvenliği ve bölgesel bağlantısallık konularında ortaya koyduğu vizyon nedeniyle İstanbul Bildirisi, önümüzdeki yıllarda Güney Kafkasya’nın ekonomik ve stratejik dönüşümünü şekillendirebilecek önemli bir belge olarak değerlendirilmelidir. (DEVAM EDECEK)

***

Mehmet Gökhan Özçubukçu: Lisans eğitimini Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi bölümünde tamamlayan Özçubukçu, aynı üniversitenin Lisansüstü Eğitim Enstitüsü’nde Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı’nda yüksek lisansını “Molla Nasreddin Dergisine Göre Azerbaycan’da Milliyetçilik” başlıklı tez çalışmasıyla tamamlamıştır. Halihazırda Bakü Devlet Üniversitesi’nde Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi alanında doktora eğitimine devam etmektedir.
Diplomasi ve Stratejik Araştırmalar Merkezi (DASAM) Başkanı olarak uluslararası ilişkiler, siyasal analiz ve jeopolitik araştırmalar ekseninde çalışmalar yürüten Mehmet Gökhan Özçubukçu’nun Uluslararası İlişkiler, Siyasi Tarih, Avrasya Jeopolitiği, Türk Dünyası, Türk Dış Politikası, Milliyetçilik Teorileri, Kimlik Teorileri ve Siyasal iletişim çalışma alanları ile ilgilenmektedir. ‘‘Geçmişten Günümüze Karabağ’ın Tarihi‘‘, ‘’Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin Dış Politikası Bağlamında Türk Dünyası ile Entegrasyonu’’, ‘‘Türk Siyasal Hayatında Azerbaycanlı Bir Aydın: Ahmet Ağaoğlu’’, ‘‘Türkiye ve Azerbaycan İlişkilerinde Şuşa Beyannamesinin Önemi’’ ‘‘Ermenistan Siyasal Sistemi’’ ‘‘BRICS Ülkelerinin Çok Kutuplu Bir Dünyada Küresel Güç Olma Potansiyeli’’ ‘’Zengezur Koridoru’nun Dünü, Bugünü ve Yarını’’ ve ‘’Koridor Savaşları’’ adlı makale, kitap bölümü, kitap çalışması ve analizleri bulunmaktadır. Özçubukçu, yurt içi ve yurt dışında birçok düşünce kuruluşu (think tank), akademik platform ve stratejik araştırma merkezinde araştırmacı/uzman pozisyonlarında görev almaktadır. Aynı zamanda birçok akademik dergide bilim kurulu üyesi olarak yer almanın yanında çeşitli TV programları, gazete ve analiz platformlarında Uluslararası İlişkiler Uzmanı olarak değerlendirmeleri ve yazıları bulunmaktadır.

Bengü Sarıkuş, 1987 yılında İstanbul’da dünyaya gelen gazeteci, Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Bölümü’nden mezun oldu. Anadolu Ajansı’nda yaptığı stajla mesleğe giriş yaptıktan sonra uzun yıllar Milliyet.com.tr, Gazete Vatan ve TV100 gibi yayınlarda haber editörlüğü yapmıştır.

Habercilikte dijital medya tecrübesiyle öne çıkan gazeteci, gündem, ekonomi, siyaset haberlerinde uzmanlaşmıştır. Şu anda İhlas Medya bünyesinde yayın yapan tgrthaber.com internet haber sitesinde ‘Özel Haber Şefi’ olarak görev almaktadır.