Balkanlar’da Kültürel Mirasın Tahribatı ve TİKA

ANKARA, O6 AĞUSTOS 2026 – Balkanlar coğrafi konumu itibariyle Doğu ve Batı medeniyetlerinin kesişim noktasında yer alan, yüzyıllar boyunca çok etnikli ve çok dinli bir toplumsal yapının hüküm sürdüğü stratejik bir bölgedir.(Todorova,2006) . Bölgenin mimarı ve kültürel dokusu, özellikle 14. Yüzyılın sonlarından itibaren başlayan Osmanlı hakimiyeti ile birlikte belirgin bir dönüşüm geçirmiştir(Uzunçarşılı, 1999) .

Bu süreçte inşa edilen camiler ,köprüler , medreseler, hanlar ve kütüphaneler , yalnızca dini ibadet mekanları olarak kalmamış, aynı zamanda şehirlerin sosyo-kültürel kimliğini şekillendiren temel mimari haline gelmiştir (İnalcık, 2010) . Ancak 20. yüzyılların son çeyreğinde. Soğuk Savaş sonrası dönemde Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti’nin dağılma süreciyle patlak veren çatışmalar bölgedeki sivil nüfusu hedef aldığı kadar ortak kültürel mirası da ağır bir yıkıma uğramıştır(Malcolm, 1994).1992-1995

Bosna Savaşı ve 1998-1999 Kosova Savaşı sırasında yaşanan tahribat, askeri bir zorunluluğun ya da çatışma esnasında kazara meydana gelen hasarların çok ötesindedir. Akademik literatürde bu durum, hedef alınan topluluğun tarihsel ve kültürel varlığını haritadan bölmeyi amaçlayan “kültürel kırım“ (cultural cleansing) ya da “mimari mirasın kasıtlı olarak tahrip edilmesi“ (deliberate destruction of architectural heritage) kavramıyla açıklanmaktadır (Bevan, 2006; Riedlmayer, 2002)

Çatışma döneminde özellikle İslam-Osmanlı mimarisinin simgesi olan camiler, mescitler, türbeler ve saat kuleleri sistemli bir biçimde hedef alınmıştır (Kiel, 1990). Buradaki temel stratejik amaç; belirli bir etnik ve dini grubun o coğrafyadaki tarihsel köklerin ve yüzyıllara dayanan yerleşim izlerinini tamamen ortadan kaldırmaktır. Örneğin, Bosna-Hersek İslam Birliği verilerine göre savaş öncesinde ülkede bulunan 1.144 caminin %80’inden fazlası ağır hasar görmüş veya tamamen yıkılarak molozları dahi başka bölgelere taşınmıştır (Walasek, 2015). Yıkımlar sadece ön cephe çatışmalarının yaşandığı alanlara değil, hiçbir askeri çatımanın bulunmadığı Banja Luka, Foca ve Bijeljina gibi şehirlerde de bizzat yerel idarelerin koordinasyonuyla gerçekleştirilmiştir. ( Riedlmayer, 2002)

Benzer şekilde, Bosna’daki sivil mimarinin ve Osmanlı estetiğinin en görkemli yapılarından biri sayılan Foça Alaca Cami (1549) de 1992 yılında tamamen patlatılmış, temelleri dahi buldozerlerle kazınarak üzerine toprak inşa edilmiştir. Bu uygulamalar, taş yapılara verilen fiziki zararın ötesinde, etno-toplumsal hafızayı yok etmeyi hedefleyen psikolojik ve sosyolojik bir harp yöntemi olarak tarihe geçmiştir.

Uluslararası Tepkiler, Hasar Tespiti ve BM/UNESCO Raporları

Balkanlarda gerçekleşen kültürel tahribat, uluslararası toplumun ve akademik çevrelerin hızla dikkatini çekmiştir. Birleşmiş Milletler(BM) , UNESCO, Avrupa Konseyi ve Uluslararası Eski Eserler ve Sitler Konseyi (ICOMOS) gibi kuruluşlar, savaş devam ederken ve sonrasında sahaya uzman heyetler göndererek hasar tespiti raporları hazırlamışlardır (UNESCO, 1983). Bu raporlar, ilerleyen yıllarda Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICTY) nezdinde açılan davalarda kültürel mirasın kasıtlı tahribatına ilişkin delil. (Walasek, 2001)

Harvard Üniversitesi Doğu Sanatları Arşivi Uzmanı Andras Riedlmayer tarafından hazırlanan ve ICTY mahkemesine sunulan bilirkişi raporları, tahribatın boyutunu istatistiki ve belgesel olarak gözler önüne sermiştir (Riedlmayer, 2002).

Aşağıdaki tablo, savaş sonrası hasarın boyutunu gözler önüne sermektedir.

Mevcut Durum, Yasal mevzuat ve Restorasyon Süreçleri

Savaş sonrasında yürürlüğe giren uluslararası anlaşmalar, tarihi yapıların ihyası ve yasal koruma altına alınması hususunda yeni idari mekanizmaların kurulması sağlanmıştır. 1995 yılında imzalanan Dayton Antlaşması’nın 8. Ek Protokolü (Annex 8) uyarınca , Bosna-Hersek Ulusal Anıtları Koruma Komisyonu (Commission to Preserve National Monuments) kurulmuştur (Walasek, 2015). Bu komisyon, etnik ve dini kökenine bakılmaksızın ülke genelindeki tarihi ve mimari yapıların “Milli Anıt“, “Ortak Miras“ çerçevesinde ışık tutmayı amaçlamıştır.
Balkanlar’da tahrip edilen Osmanlı ortak mirasının yeniden turizme ve geçmişe dönük hatıralarda TürkiyeCumhuriyeti öncü bir rol üstlenmiştir. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) , Vakıflar Genel Müdürlüğü ve İşbirliği Kurumları kanalıyla Kosova, Bosna-Hersek, Kuzey Makedonya, Arnavutluk ve Karadağ’da yüzlerce yapının restorasyonu tamamlanmıştır (TİKA, 2018)

Öne Çıkan Başlıca Restorasyon Projeleri

1. Banja Luka Ferhadiye Camii: Yıkımından 23 yıl sonra, TİKA ve Bosna-Hersek Vakıflar İdaresi işbirliğiyle nehir yataklarından çıkarılan orijinal taşların tespiti ve özgün mimariye sadık kalması suretiyle tamamlanarak 7 Mayıs 2016’da ibadete açılmıştır (TİKA, 2018) .

2. Foça Alaca Cami: Vakıflar Genel Müdürlüğünün desteğiyle 2014-2019 yılları arasında yürütülen titiz restorasyon çalışmaları sonucunda yeniden inşa edilmiştir.

3. Pocitelj Tarihi Kenti ve Şişman İbrahim Paşa Camii: UNESCO standartlarına uygun şekilde bölgesel taş işçiliği ve orijinal plan şeması korunarak ihya edilmiştir (UNESCO, 2008)